گفت و گوهای من و مسیحیان

چرایی دعوت امام رضا به مناظره و اهداف مامون از این دعوت

لَمَّا قَدِمَ عَلِيُّ بْنُ مُوسَى الرِّضَا ع عَلَى الْمَأْمُونِ أَمَرَ الْفَضْلَ بْنَ سَهْلٍ أَنْ يَجْمَعَ لَهُ أَصْحَابَ الْمَقَالَاتِ مِثْلَ الْجَاثَلِيقِ وَ رَأْسِ الْجَالُوتِ وَ رُؤَسَاءِ الصَّابِئِينَ وَ الْهِرْبِذِ الْأَكْبَرِ وَ أَصْحَابِ ذُرْدْهَشْتَ وَ نِسْطَاسَ الرُّومِيِّ وَ الْمُتَكَلِّمِينَ لِيَسْمَعَ كَلَامَهُ وَ كَلَامَهُمْ فَجَمَعَهُمُ الْفَضْلُ بْنُ سَهْلٍ ثُمَّ أَعْلَمَ الْمَأْمُونَ بِاجْتِمَاعِهِمْ فَقَالَ الْمَأْمُونُ أَدْخِلْهُمْ عَلَيَّ فَفَعَلَ فَرَحَّبَ بِهِمُ الْمَأْمُونُ ثُمَّ قَالَ لَهُمْ إِنِّي إِنَّمَا جَمَعْتُكُمْ لِخَيْرٍ وَ أَحْبَبْتُ أَنْ تُنَاظِرُوا ابْنَ عَمِّي هَذَا الْمَدَنِيَّ الْقَادِمَ عَلَيَّ فَإِذَا كَانَ بُكْرَةً فَاغْدُوا عَلَيَّ وَ لَا يَتَخَلَّفْ مِنْكُمْ أَحَدٌ فَقَالُوا السَّمْعَ وَ الطَّاعَةَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ نَحْنُ مُبْكِرُونَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ قَالَ الْحَسَنُ بْنُ مُحَمَّدٍ النَّوْفَلِيُّ فَبَيْنَا نَحْنُ فِي حَدِيثٍ لَنَا عِنْدَ أَبِي الْحَسَنِ الرِّضَا ع إِذْ دَخَلَ عَلَيْنَا يَاسِرٌ وَ كَانَ يَتَوَلَّى أَمْرَ أَبِي الْحَسَنِ الرِّضَا ع فَقَالَ لَهُ يَا سَيِّدِي إِنَّ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ يُقْرِئُكَ السَّلَامَ وَ يَقُولُ فِدَاكَ أَخُوكَ إِنَّهُ اجْتَمَعَ إِلَيَّ أَصْحَابُ الْمَقَالَاتِ وَ أَهْلُ الْأَدْيَانِ وَ الْمُتَكَلِّمُونَ مِنْ جَمِيعِ الْمِلَلِ فَرَأْيُكَ فِي الْبُكُورِ عَلَيْنَا إِنْ أَحْبَبْتَ كَلَامَهُمْ وَ إِنْ كَرِهْتَ ذَلِكَ فَلَا تَتَجَشَّمْ وَ إِنْ أَحْبَبْتَ أَنْ نَصِيرَ إِلَيْكَ خَفَّ ذَلِكَ عَلَيْنَا فَقَالَ أَبُو الْحَسَنِ ع أَبْلِغْهُ السَّلَامَ وَ قُلْ لَهُ قَدْ عَلِمْتُ مَا أَرَدْتَ وَ أَنَا صَائِرٌ إِلَيْكَ بُكْرَةً إِنْ شَاءَ اللَّهُ قَالَ الْحَسَنُ بْنُ مُحَمَّدٍ النَّوْفَلِيُّ فَلَمَّا مَضَى يَاسِرٌ الْتَفَتَ إِلَيْنَا ثُمَّ قَالَ لِي يَا نَوْفَلِيُّ أَنْتَ عِرَاقِيٌّ وَ رِقَّةُ الْعِرَاقِيِّ غَيْرُ غَلِيظَةٍ فَمَا عِنْدَكَ فِي جَمْعِ ابْنِ عَمِّكَ عَلَيْنَا أَهْلَ الشِّرْكِ وَ أَصْحَابَ الْمَقَالَاتِ فَقُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاكَ يُرِيدُ الِامْتِحَانَ وَ يُحِبُّ أَنْ يَعْرِفَ مَا عِنْدَكَ وَ لَقَدْ بَنَى عَلَى أَسَاسٍ غَيْرِ وَثِيقِ الْبُنْيَانِ وَ بِئْسَ وَ اللَّهِ مَا بَنَى فَقَالَ لِي وَ مَا بِنَاؤُهُ فِي هَذَا الْبَابِ قُلْتُ إِنَّ أَصْحَابَ الْكَلَامِ وَ الْبِدَعِ خِلَافُ الْعُلَمَاءِ وَ ذَلِكَ أَنَّ الْعَالِمَ لَا يُنْكِرُ غَيْرَ الْمُنْكَرِ وَ أَصْحَابُ الْمَقَالَاتِ وَ الْمُتَكَلِّمُونَ وَ أَهْلُ الشِّرْكِ أَصْحَابُ إِنْكَارٍ وَ مُبَاهَتَةٍ إِنِ احْتَجَجْتَ عَلَيْهِمْ بِأَنَّ اللَّهَ وَاحِدٌ قَالُوا صَحِّحْ وَحْدَانِيَّتَهُ وَ إِنْ قُلْتَ إِنَّ مُحَمَّداً رَسُولُ اللَّهِ قَالُوا أَثْبِتْ رِسَالَتَهُ ثُمَّ يُبَاهِتُونَ الرَّجُلَ وَ هُوَ يُبْطِلُ عَلَيْهِمْ بِحُجَّتِهِ وَ يُغَالِطُونَهُ حَتَّى يَتْرُكَ قَوْلَهُ فَاحْذَرْهُمْ جُعِلْتُ فِدَاكَ قَالَ فَتَبَسَّمَ ع ثُمَّ قَالَ يَا نَوْفَلِيُّ أَ فَتَخَافُ أَنْ يَقْطَعُونِي عَلَيَّ حُجَّتِي قُلْتُ لَا وَ اللَّهِ مَا خِفْتُ عَلَيْكَ قَطُّ وَ إِنِّي لَأَرْجُو أَنْ يُظْفِرَكَ اللَّهُ بِهِمْ إِنْ شَاءَ اللَّهُ فَقَالَ لِي يَا نَوْفَلِيُّ أَ تُحِبُّ أَنْ تَعْلَمَ مَتَى يَنْدَمُ الْمَأْمُونُ قُلْتُ نَعَمْ قَالَ إِذَا سَمِعَ احْتِجَاجِي عَلَى أَهْلِ التَّوْرَاةِ بِتَوْرَاتِهِمْ وَ عَلَى أَهْلِ الْإِنْجِيلِ بِإِنْجِيلِهِمْ وَ عَلَى أَهْلِ الزَّبُورِ بِزَبُورِهِمْ وَ عَلَى الصَّابِئِينَ بِعِبْرَانِيَّتِهِمْ وَ عَلَى الْهَرَابِذَةِ بِفَارِسِيَّتِهِمْ وَ عَلَى أَهْلِ الرُّومِ بِرُومِيَّتِهِمْ وَ عَلَى أَصْحَابِ الْمَقَالَاتِ بِلُغَاتِهِمْ فَإِذَا قَطَعْتُ كُلَّ صِنْفٍ وَ دَحَضَتْ حُجَّتُهُ وَ تَرَكَ مَقَالَتَهُ وَ رَجَعَ إِلَى قَوْلِي عَلِمَ الْمَأْمُونُ أَنَّ الْمَوْضِعَ الَّذِي هُوَ بِسَبِيلِهِ لَيْسَ بِمُسْتَحَقٍّ لَهُ فَعِنْدَ ذَلِكَ تَكُونُ النَّدَامَةُ مِنْهُ وَ لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ الْعَلِيِّ الْعَظِيمِ

فَلَمَّا أَصْبَحْنَا أَتَانَا الْفَضْلُ بْنُ سَهْلٍ فَقَالَ لَهُ جُعِلْتُ فِدَاكَ ابْنُ عَمِّكَ يَنْتَظِرُكَ وَ قَدِ اجْتَمَعَ الْقَوْمُ فَمَا رَأْيُكَ فِي إِتْيَانِهِ فَقَالَ لَهُ الرِّضَا ع تَقَدَّمْنِي فَإِنِّي سَائِرٌ إِلَى نَاحِيَتِكُمْ إِنْ شَاءَ اللَّهُ ثُمَّ تَوَضَّأَ ع وُضُوءَهُ لِلصَّلَاةِ وَ شَرِبَ شَرْبَةَ سَوِيقٍ وَ سَقَانَا مِنْهُ ثُمَّ خَرَجَ وَ خَرَجْنَا مَعَهُ حَتَّى دَخَلْنَا عَلَى الْمَأْمُونِ فَإِذَا الْمَجْلِسُ غَاصٌّ بِأَهْلِهِ وَ مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ فِي جَمَاعَةِ الطَّالِبِيِّينَ وَ الْهَاشِمِيِّينَ وَ الْقُوَّادُ حُضُورٌ فَلَمَّا دَخَلَ الرِّضَا ع قَامَ الْمَأْمُونُ وَ قَامَ مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ وَ جَمِيعُ بَنِي هَاشِمٍ فَمَا زَالُوا وُقُوفاً وَ الرِّضَا ع جَالِسٌ مَعَ الْمَأْمُونِ حَتَّى أَمَرَهُمْ بِالْجُلُوسِ فَجَلَسُوا فَلَمْ يَزَلِ الْمَأْمُونُ مُقْبِلًا عَلَيْهِ يُحَدِّثُهُ سَاعَةً ثُمَّ الْتَفَتَ إِلَى الْجَاثَلِيقِ فَقَالَ يَا جَاثَلِيقُ هَذَا ابْنُ عَمِّي عَلِيُّ بْنُ مُوسَى بْنِ جَعْفَرٍ وَ هُوَ مِنْ وُلْدِ فَاطِمَةَ بِنْتِ نَبِيِّنَا وَ ابْنُ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِمَا فَأُحِبُّ أَنْ تُكَلِّمَهُ وَ تُحَاجَّهُ وَ تُنْصِفَهُ

اهداف مامون از بر پایی مناظره

در بخشهاى قبلى ديديم كه تمام آن دلايلى كه راجع به واقعه ولايتعهدى آورده شده، نقض يا نقصى دارد؛ و نيز مشاهده كرديم كه شرايط بحرانى عجيبى از حيث تنوّع فرقه هاى دينى گوناگون در منطقه عمومى خراسان بزرگ، حاكم بوده است. راقم اين سطور، ضمن اين كه به هيچ روى قصد طرد و نفى نظريّات متقدّمان را ندارد، معتقد است كه رمز و راز سفر امام رضا عليه السلام را مى توان در چارچوب همان بحران دينى شرق ايران و كوشش حضرتش براى به سامان رسانيدنش آن، تفسير كرد.
آن چه كه ما را در چنين نگرشى مجاب مى كند، گفتار خودِ امام على بن موسى الرضّا عليه السلام، در هنگام سفر خراسان است؛ آن جا كه مى فرمايند:
"خداوندا! تو مى دانى كه مرا اكراه نمودند و به ضرورت اين امر را اختيار كردم ... خداوندا! عهدى نيست جز عهد تو و ولايتى نمى باشد مگر از جانب تو؛ پس توفيق ده مرا كه دين ترا برپا دارم و سنّت پيغمبر تو را زنده بدارم. همانا تويى مولى و ياور من، و چه نيكو مولا و ياورى هستى ."
بلى ، امام على بن موسى الرضّا عليه السلام، برپا داشتنِ «دين خدا و سنّت پيامبر” را رسالتِ سفر خويشتن شمرده و اين سخن، شباهتى تأمّل برانگيزـو بلكه حيرت آورـبا جمله معروف حضرت سيدالشهداء عليه السلام، در وقت عزيمت به كربلا دارد؛ آن جا كه در وصيّت مشهور خود به محمّد حنفيه فرمودند:
"و همانا براى اصلاح امّت جدّم بيرون شدم، مى خواهم دين را رواج دهم و از منكرات جلوگيرى كنم."
راستى از چه رو امام رضا عليه السلام، سفر به خراسان را با برپاى داشتن دين خدا و سنّت پيامبر صَلَى اللهُ عَلَيهِ وَاله وَسَلم پيوند داده اند؟ چه وجه تشابه يا ارتباطى ميان اين دو وجود دارد؟ حركت كربلايى ِ امام حسين عليه السلام، در مواجهه با بى دينى و بدعتگذارى يزيد و امويان فاسد بود و ثمرات آن البته بر همگان معلوم است؛ ليكن موضوع سفر خراسان چه تناسب يا تشابهى با واقعه كربلا از حيث عنصر " دينمدارى امام " دارد؟
از اين جاست كه به مجالس مناظره اى مى رسيم كه به ابتكار مأمون، ميان علماى اديان و مذاهب گوناگون برپا مى گشت و در آنها، امام على بن موسى الرضّا عليه السلام، با نهايت فصاحت و بلاغت، ميراث جدّ بزرگوارشان را در مقابل اشكال تراشى هاى ديگران، محافظت كردند و به مدد علم و دانش بى منتهاى خود، كمر عالمان برگزيده اديان مختلف را بر خاك تسليم رساندند. شرح اين مناظرات در كتابها وجود دارد كه اين مختصر را مجال پرداختن به آن نيست، امّا از سخن امام رضا عليه السلام اين قدر معلوم است كه ايشان به آن جلسات مناظره چشم داشته و مى دانسته اند كه در مرو با ارباب اديان ديگر، مباحثه خواهند داشت.
پيش از پرداختن به اهميّتِ آن مجالس مناظره و چگونگى اوضاع دينى در خراسانِ آن دوران، لازم است تا نخست به اين پرسش پاسخ داده شود كه مقصد مأمون از تشكيل چنان مجالسى چه بوده است؟ آيا همان طورى كه برخى گفته اند، تخفيف و توهين به امام على بن موسى الرضّا عليه السلام هدف اصلى ِ اين خليفه عبّاسى بوده است؟ و اين كه با محكوم شدنِ امام رضا عليه السلام در آن مجالس، شأن و اعتبار حضرتش در ميان عموم مردم خصوصاً شيعيان خدشه دار شود؟
به باور راقم اين سطور، اين چنين تحليلى از رويداد مناظره امام عليه السلام با علماى اديان ديگر، منتهاى بى سليقگى را مى رساند؛ چه معلوم است كه به هر حال درماندگى ِ " وليعهد رسمى دولت عبّاسى " در مواجهه با پرسشهاى علماى ديگر اديان، مستقيماً به منزله از سكّه افتادنِ مشروعيت و اعتبار اين دولتـو همچنين دين اسلامـدر چشم پيروان اديان ديگر بود؛ و پر واضح است كه اگر مأمون پيشاپيش از غلبه قطعى امام عليه السلام اطمينان نمى داشت، دولتى را كه با برادركشى به كف آورده بود، در چنان داوى نمى گذاشت.
به عبارت ديگر، براى پذيرش اين نظريّه كه هدف مأمون از آن مناظرات، تخريب چهره مقبول امام رضا عليه السلام در نزد مردم بوده، مستلزم يك شرط اوليّه است و آن اين كه مجالسِ مذكور فقط با حضور علما متكلّمان اسلامى تشكيل مى شد؛ زيرا شكست امام رضا عليه السلام در مقابل علماى اديان غير اسلامى ، ضربه بزرگ بر پيكر حكومت مأمون بود كه كشورگشايى در شرق را در سر داشت. از طرف ديگر، بايد توجّه داشت كه در هر حال با وجود امر وليعهدى ، شكست امام رضا عليه السلام در آن مناظرات، چه در مقابل علماى اسلامى و چه در مقابل نامسلمانان، ثمرى جز خسران و تمسخر براى مأمون به ارمغان نمى آورد كه با وجود آن همه مخالفت ها، امام رضا عليه السلام را جانشين خود ساخته بود. (اين نكته به ويژه هنگامى خودنمايى مى كند كه نامه محمّد امام و سياست نگاه به شرق عبّاسيان را به ياد آوريم.)
در واقع نكته اين جاست كه مأمون خود مردى دانشمند بوده و شخصاً بر سرآمد بودنِ حضرت رضا عليه السلام اعترافى آشكار داشته است. از اين خليفه نابكار عبّاسى جملاتى باقى مانده كه نشان مى دهد او بر رجحانِ علمى و دينى ِ بى گفتگوى حضرتش واقف و معترف بوده است. از جمله او خطاب به رجاء بن ابى ضحاك كه مأمور آوردن امام عليه السلام به مرو گشته بود، گفت: «... بلى اى پسر ابى ضحاك، او بهترين فرد روى زمين، دانشمندترين و عبادت پيشه ترين انسانهاست ...” پس نمى توان گفت كه مأمون چندان نسبت به مقام شامخ امام عليه السلام نا آگاه بوده كه نمى دانسته كسى را ياراى مناظره با ايشان نيست. به علاوه از منابع تاريخى برمى آيد كه آن حضرت از همان دوران اقامت در مدينه، به دانايى و دانشمندى ، شهرتى عالمگير داشته اند. از جمله اين كه: شيخ طبرسى از ابوالصلت هروى نقل كرده كه گفت:
"نديدم عالمتر از على بن موسى الرضا عليهما السلام و نديدم عالمى مگر آن كه شهادت داد به مثل آنچه من شهادت داده ام ... و شنيدم از آن حضرت كه مى فرمود من مى نشستم در روضه منوّره و علما در مدينه بسيار بودند و هرگاه از مسئله عاجز مى شدند، جمعياً به من رجوع مى كردند و مسائل مشكله خود را براى من مى فرستادند و من جواب مى گفتم."
اين گونه، درست نيست كه گمان كنيم مأمون آن جلسات مناظره را براى محكوم كردنِ امام عليه السلام و كاستن از محبوبيّت ايشان تشكيل مى داده است؛ چه همان طورى كه گفته آمد، اين امر اركان دولت او را در مخاطره اى سخت مى انداخت.
اين مأمون البته خبيث مردى بود كه در كارها حيله و خدعه و نيرنگ بى شمار داشت، ليكن چنين مى نمايد كه در وقتِ خلافت او، امپراطورى عبّاسى ، به ويژه از جانب مرزهاى شرقى ، سخت در مخاطره بوده؛ زيرا اساساً اين ناحيهـيعنى خراسان و ماوراء النّهرـاز ديرباز، پناهگاهِ ناراضيان و مرتدان و مخالفانى گشته بود كه در تلاش براى رهايى از ضربتِ بغدادنشينان، دورترين مرزها را برگزيده بودند. اگر بار ديگر به بخش "شرق؛ رزم گاه اديان" نظرى بيفكنيم، هم از تنوّع يا رواجِ حيرت آورِ اديان و باورهاى ِ غير اسلامى در اين ناحيه، شگفت زده خواهيم شد؛ و هم راز آن مجالس مناظره را در مى يابيم. در واقع به باور راقم اين سطور، دليل تداوم اقامتِ مأمون در خراسان آن هم پس از غلبه بر امين، بحران عظيمى بود كه در خراسانِ بزرگ جريان داشت و چنان افتاده بود كه خليفه به تنِ خويش بر رفع مخاطرات همّت گمارد؛ همان طورى كه هارون الرّشيد نيز دو بارى به اين ناحيه رفت تا شخصاً با دشمنانـاعم از شيعيان و مرتدانـنبرد كند. از اين منظر، درخواست مصرّانه مأمون براى آمدن امام عليه السلام به «مرو”، ناشى از آن بود كه او دريافته بود در مواجهه با جمعيّت كثيرِ كافران و پيروان ديگر اديان كه سخت در پى ِ اشكال كردن بر اسلام و قيام عليه حكومت بودند، ناتوان است و در عين حال از مانورِ ولايتعهدى مقصدى خاصّ را در چشم داشت كه به آن خواهيم پرداخت.
در واقع مأمون در چارچوب سياست نگاه به شرق، سَرِ آن داشت تا خود را از حيث دينمدارى به مرتبه اى ارتقاء دهد كه بتواند از نيروى نهفته در خراسان بزرگ، بهره بردارى كند و در عين حال نيك مى دانست كه كار خراسانيان، ديگر با ضربت شمشير و كشتار مخالفان، راست نمى آيد. او در عرصه مناظرات كلامى و علمى ، از آن درجه از هوشمندى بهره داشت كه بداند در افتادن با علماى اديان مختلف، بيش از همه از امام رضا عليه السلام بر مى آيد كه در جميع جهات، سرآمدِ اهل علم بود. از طرف ديگر، اين سيّاسِ نابكار مى دانست كه غلبه امام رضا عليه السلام بر علماى اديان مختلف وقتى براى حكومتش ثمر خواهد داشت كه حضرت رضا عليه السلام جزيى از اجزاى اين حكومت تلقى شود و اين گونه پيروزى امام عليه السلام مى توانست سبب افزايش مشروعيّت حكومت مأمون قلمداد گردد. اين امر را مى توان مهمّ ترين راز تحميل ولايتعهدى دانست و انديشيد كه مأمون با اين كار مى خواسته در عين بهره بردارى از علم بى منتهاى امام عليه السلام، مخالفان منكوب شده در مباحثات را به اردوگاه طرفداران خود ملحق كند. به عبارت ديگر، بايد توجّه داشت كه براى پيروان ساير اديان، اختلافات و درگيرى هاى علويان و عبّاسيان، آن چنان مهمّ نبود كه معيارِ قضاوتشان راجع به اسلام قرار بگيرد. جزيه دهندگان، عملاً با دولت عبّاسى طرف بودند كه مظهر و نمادش اسلامـدر شكل حاكمِ آنـمحسوب مى شد. در نتيجه، در چشم انداز آنان، كشف رمز و راز پذيرشِ ولايتعهدى توسط امام رضا عليه السلام نمى توانست مطرح باشد؛ بلكه براى آنان، موضوع در كمال سادگى عبارت بود از مناظره با وليعهد رسمى دولت اسلامى ؛ كه غلبه بر او، ساقط شدنِ دولت عبّاسى ـو نيز اسلامـاز هر گونه مشروعيّت دينى و سياسى و حكومتى را به ارمغان مى آورد؛ و تسليم شدن به او، به پاى همان دولت عبّاسى نوشته مى شد. پس به اين ترتيب، اگر امام رضا عليه السلام توانسته باشد كه به نوعى ميان خود و دولت عباسى افتراقى را القاء نمايند، آن گونه كه پيروزى شان به پاى اسلام و تشيّعـو نه عبّاسيانـنوشته شود، اين امر را بايد دستاوردِ ذكاوتى بى بديل و استثنايى دانست؛ و اين دقيقاً همان نكته اى است كه برترى منش امام رضا عليه السلام را بر چشمها مى نشاند، زيرا امام رضا عليه السلام، پيش از آن جلسات مناظره، وجهه همّت خود را نيل به همين مهم قرار داده بودند و دقيقاً به آن نايل شدند:
"چون [مأمون] ببيند كه با اهل تورات با توراتشان و با اهل انجيل با انجيلشان و با اهل زبور با زبورشان و با صابئين به عبرى و با زرتشتيان به فارسى و با روميان به رومى و با هر فرقه اى از علما به زبان خودشان بحث مى كنم، و آن گاه كه همه را مجاب كردم و در بحث بر همگى پيروز شدم و همه آنان سخن مرا پذيرفتند، مأمون خواهد فهميد كه آن چه در صددش مى باشد، شايسته او نيست، درين موقع است كه مأمون پشيمان خواهد شد ..."
به سخن ديگر، امام رضا عليه السلام با هوشمندى و درايت، پيشگويى كردند كه محكومان آن جلسات به جاى تأييد دولت مأمون در مقام حكومت اسلامى ، به اعلميّت و رحجانِ شخصِ ايشان واقف خواهند شد و پيشاپيش اعلام كردند كه با تحققّ اين امر، مأمون از كردارش پشيمان خواهد گشت. امّا مع الاسف، اين حديث در بسيارى از منابع به گونه اى ديگر تعبير شده، آن چنان كه گويا مأمون از برگزارى جلسات مناظره، محكوميّت امام رضا عليه السلام را اميد داشته است.
بارى ، به بحث اصلى باز مى گرديم: مى توان ديد كه عزيمت امام عليه السلام به خراسان كه پس از ابرام و اصرارهاى فراوان، حركتى سترگ و عظيم و پرفايده براى سامان دادن به وضعِ اعتقادى ناحيه اى بود كه مى توان آن جا را "رزمگاه اديان" دانست؛ و در عين حال، فرجام ناخوش آن، كه درعمل حساب ايشان را از حكومت بنى عباس جدا كرد، حركتى بسيار مؤثر براى بى خاصيّت كردنِ تدبيرهاى مزوّرانه مأمون بود.
به عبارت ديگر، با پيشنهاد ولايتعهدى از سوى مأمون، امام رضا عليه السلام با دو مسأله بغرنج رو در رو شدند: از يك طرف منتفى كردنِ اين سفر، به منزله خالى ماندنِ عرصه متشتتِ خراسان از حجّت خدا و توسعه بحران دينى ِ آن ناحيه مى بود، و از طرف قبول دعوتِ مأمون ممكن بود كه به كاميابى او از حيث كسب مشروعيّت براى حكومتش منتهى شود. امام عليه السلام در مقابل اين هر دو از جان مبارك خود مايه گذاشت و ضمن انجام مانورهاى هوشمندانه اى براى رسوا كردنش مأمون، آن مناظرات را كاملاً به سود تشيّعـو نه حكومت عبّاسى ـخاتمه دادند و اين گونه كارى سترگ در جهت احياى دين جدّ خود به انجام رساندند كه در هيچ توصيفى نمى گنجد.
به اين ترتيب، واقعه سفر امام رضاعليه السلام، امرى عادّى و صرفاً در چارچوب ابرام و اجبار مأمون قابل تحليل نيست. در واقع، بر مبناى انديشه هاى شيعى ، امام رضا عليه السلام به عنوان حجّت خدا بر زمين، با سفر به خراسان به نبرد با كفر و الحاد شتافتند و آنچه در تاريخ به عنوان اجبار مأمون آورده شده، هر چند كه شرط لازم براى اين امر است، ليكن به هيچ وجه نمى تواند به عنوان شرط كافى تلقى شود. اگر حكمت و عزّت و اصل دينمدارى امام در كار نمى بود، امام عليه السلام مى توانست با مأمون طور ديگرى سلوك كند، امّا على بن موسى الرضّا عليه السلام، امام و پيشوا و مقتداى مسلمين بود و همو با ايثار جان به مقابله و مباحثه با اعاظم علماى كفر رفت و پشت همه آنها را به خاك رساند و دقيقاً از همين روست كه در روايات على بن موسى الرضا عليه السلام، به عنوان عالم آل محمّد (صَلَى اللهُ عَليهِ وَاله وَسَلَم) معرفى شده اند و درست به همين خاطر، در زيارت مخصوصه، حضرتش با عبارت "ولى ّ دينك، القائم بعدلك و الدّاعى الى دينك و دين آبائه" وصف گشته اند.
آرى ، در اثر حضور عالم آل محمّد عليه السلام بود كه در خراسان يكى از پوياترين كانونهاى علوم اسلامى و مخصوصاً شيعى پا گرفت، كانونى كه بعدها در حراست اسلام و تشيع نقشى حياتى ايفا كرد. براى درك اهميّت موضوع به ياد بياوريد كه بسيارى از وزراى تركان و مغولان، شيعيانى بودند كه از اين كانون پرفيض بهره بردند و با كنترل و هدايت اين مهاجمين بدوى ، جهان اسلام و تشيع را از ويرانگرى و كشتار آنان حفظ كردند. پس، بيهوده نيست كه حضرت ختمى مرتبت (صَلَى اللهُ عَليهِ وَاله وَسَلَم)، امام رضا عليه السلام را پاره تن خود ناميدند و اهميّت اين امر از آنجا معلوم مى شود كه به جز ايشان، تنها و تنها حضرت على عليه السلام و حضرت زهرا (عليها السّلام) به صفت "بضعة منّى " وصف شده اند.
بنابر آن چه گذشت و در يك جمع بندى مى توان گفت كه يكى از مهمّترين وجوه زندگانى ائمه اطهار عليهم السلام، دينمدارى و محوريّتِ مذهبى آنان است؛ به گونه اى كه در هر رويداد و حركتى ، امام عليه السلام، ارجحيّت را به صيانت از دين اسلام و مذهب تشيّع مى دهد. اين رويكرد، چه در جنگ و چه در صلح به يكسان قابل دريافت است و از اين منظر، ميان صلحِ امام حسن عليه السلام با خيزش امام حسين عليه السلام تفاوتى نيست. امام على بن موسى الرضّا عليه السلام نيز در همين چارچوب، و در شرايط خاصّ دورانشان، براى حراست از "دين" قيام كردند و با بنياد نهادن يكى از پوياترين كانونهاى شيعى در خراسان، دين را از خطر انحرافات قبلى و بعدى رهايى بخشيدند

منبع: امام رضا در رزمگاه ادیان سهراب علوی.