اصطلاح شناسی تثلیث
معنای تثلیث
الستر مك كراث از الهي دانان مسيحي ميگويد واژگان و اصطلاحات تثليث بي گمان يكي از مشكلترين و بزرگترين دشواري هايي است كه دانشجویان الاهیات خود را با آن مواجه ميبيند در مورد عبارت ” سه شخصيت يك ذات؟“ حداقل چيزي كه ميتوان گفت اين است كه چندان روشنگر نيست [1] در کتاب قاموس کلیسای مسیحی آکسفورد مینویسد[2] تثلیث یعنی: یک خدا و یک جوهر در سه شخصیت پدر و پسر و روح القدس
دائره المعارف کاتولیک در این باره چنین مینویسد:
تثلیث واحد است، ما به سه خدا اعتراف نمیکنیم بلکه به خدای واحد در سه اقنوم پس اقانیم نثلیث در یک الوهیت سهیم نیستند بلکه هر یک از آنها کامل خدا هستند اقانیم ثلاثه واقعاً از هم متمایز هستند آنها از نظر شما با هم تفاوت دارند وحدت الهی سه گانه است[3].
مهمترين متن اعتقادي مسيحيان در باره تثليث اعتقاد نامه نيقيه است چنانكه توضيح داديم اين اعتقاد نامه در سال 325. م در شهر نيقيه تصويب شد و در شوراي قسطنطنيه اصلاحيه اي به آن افزوده شد
متن كامل اعتقاد نامه نيقيه- قسطنطنيه بدين شرح است :
من ايمان دارم به خداي واحد، پدر قادر مطلق و خالق آسمان و زمين و همه چيز ديدني و ناديدني و من ايمان دارم به يك خداوند عيسي مسيح پسر يگانه خدا مولود جاوداني[4] از پدر ، خدا از خدا ، نور از نور ، خداي حقيقي از خداي حقيقي ، كه مولود است نه مخلوق ، و او با پدر يك ذات است ، به وسيله او همه چيز وجود يافت و براي نجات ما از آسمان نزول کرد....
من ايمان دارم به روح القدس خداوند و بخشنده حيات كه از پدر و پسر صادر ميشود [5] و با پدر و با پسر او را عبادت و تمجيد ميبايد كرد او به وسيله انبيا تكلم كرده است
با توجه به اعتقاد نامه فوق مسیحیان معتقدند خدا واحد است و جز او خدايي نيست و سه شخص هستند كه الوهيت دارند يعني پدر ، پسر ، روح القدس (و هر كدام خداي كامل هستند) واين سه از هم متمايز هستند و به واسطه ويژگي هاي شخصيشان از يكديگر تمييز داده ميشوند پسر از پدر مولود شده ( و روح القدس نيز از پدر ( بنا به اعتقاد ارتدكس ها ) يا از پدر و پسر( بنا بر اعتقاد كاتوليك هاو پروتستانها) صادر گرديده [6] و به عبارتي ديگر در يگانگي خدا سه شخص داراي يك ذات و قدرت جاودانگي وجود دارند خداي پدر ، خداي پسر، و خداي روح القدس [7] ولی تعاریف فوق از تثلیث نیاز به توضیحات بیشتری دارد تا به طور دقیق مشخص شود وقتی مسیحیان از تثلیث سخن میگویند منظورشان چیست.
تثليث چه چيزي نيست!
براي اينكه توضيح عبارات فوق ابتدا نياز داريم تعاريف اشتباه از تثليث را بيان كنيم تا بتوانيم به طور دقيق تعبيري كه مسيحيان از تثليث دارند را متوجه شويم زيرا وقتي ما تعابير اشتباه را بدانيم راحت تر ميتوانيم معناي صحيح را بيابيم
تمثیل اشتباه مثلث
می گویند همانطور که مثلث دارای سه ضلع است ، اما این سه ضلع مجموعا یک مثلث واحد را تشکیل می دهند ، خدا نیز از سه شخص تشکیل شده که با هم یک خدای واحد را بوجود می آورند . در وهله ی اول ، این مثال منطقی به نظر می رسد ، اما با تعریفی که از تثلیث شد ، ناسازگار است . در مثلث ، هر ضلع به خودی خود فقط یک "ضلع" است ، نه یک مثلث . اما در تثلیث ، هر شخص (پدر یا پسر یا روح القدس) به تنهایی کاملا ذات الهی دارند و با دو شخص دیگر از نظر ذات الوهی و ابدیت برابرند . در واقع ، سه مثلث داریم که روی هم یک مثلث را بوجود می آورند و این یک راز است .[8]
تمثیل اشتباه آب
برخی دیگر نیز می گویند که يك ليوان آب ، می تواند به سه صورت ظاهر شود ، به صورت آب ، به صورت بخار ، و به صورت یخ . اما در هر سه صورت ، همان یک مولکول وجود دارد . و می گویند خدا نیز طبق صلاحدید خود ، خود را به صورت های مختلف نشان می دهد . این تمثیل نیز نادرست است ، زیرا در اینجا یک آب واحد داریم که "بر حسب شرایط محیطی" به صورت های مختلف ظاهر می شود . آب می تواند تبدیل به بخار یا یخ شود ، یخ و بخار نیز همینطور . اما در تثلیث ، پدر هیچگاه به صورت پسر ظاهر نمی شود ، و روح القدس نیز به همین شکل . این سه شخص هیچگاه تبدیل به یکدیگر نمی شوند . در ضمن ، خدا "بر حسب شرایط" هیچگاه تغییر شکل و صورت نمی دهد و سه شخص الوهی در تثلیث همواره هویت ذاتی خود را حفظ می کنند .
پس تثلیث چیست؟
مسيحيان تثليث را سر و رمزي ميدانند كه قابل فهم نيست و ميگويند نباید با عقلمان بخواهیم این مساله را درک کنیم با اين حال درك مسيحيان از تثليث از اعتقاد همزمان به چهار گزينه زير تشكيل ميشود
1.سه شخص(اقنوم[9] ) هستند که الوهیت دارند
بنا بر دکترین تثلیث خدا در سه شخص یا سه hypostases به یونانی وجود دارد [10] نه به این معنا که هر کدام قسمی از الوهیت را دارند بلکه هر کدام به تنهائی به نحو کامل الوهیت دارند.
الف-) خدای پدر خدای کامل است
ب)خدای پسر خدای کامل است.
ج) روح القدس خدای کامل است
2.هر شخص با دیگری تمایز دارد
اين سه شخص از يكديگر متمايز هستند و به واسطه ويژگي هاي شخصيشان از يكديگر تمييز داده ميشوند [11] اين به اين معناست كه
الف) پدر . پسر.نیست (تمایز پدر از پسر)
ب)پدر .روح القدس نیست(تمایز پدر از روح القدس)
ج)پسر روح القدس نیست (تمایز پسر از روح القدس)
۳- فقط یک خدای واحد حقیقی وجود دارد
برخی تصور میکنند که مسیحیان به سه خدا اعتقاد دارند در حالی که اینگونه نیست و مسیحیان یک خدا را میپرستند ولی آن خدا سه شخص ( یا تشخص) دارد و ایات زیادی مبنی بر یگانگی خدا وجود دارد[12] در عهد عتیق میخوانیم ای اسرائیل بشنو خدای ما یهوه خدای واحد است (تثنیه 6: 4)
4- بين شخصيت هاي تثليث تساوي وجود دارد
مسيحيان بر اين باورند كه در عین حالی که پسر مولود جاودانی از پدر است در عین حال از او کمتر نیست روح القدس که از ازل از پدر و پسر صادر میشود از آن دو کمتر نمیباشد و در الوهیت با هم مساوی هستند [13]
با توجه به توضیحاتی که داده شد مشخص شد که درکی که مسیحیان از تثلیث دارند گرچه غیر قابل درک است اما به نوعی توحید در ان نهفته شده در عین حالی که سه گانگی اش حفظ شده است
ژوزف راتسینگر ( پاپ بندیکت شانزدهم) مینویسد : ایمان به تثلیث که بیانگر کثرت در وحدانیت خداست تنها راه برای محو نهایی شرک و چند خدا پرستی است . آموزه تثلیث تنها راه برای محو نهایی شرک و چند خدا پرستی است و تنها از طریق آن میتوان اساسی معتبر برای کثرت یافت خدا فوق از فرد و جمع قرار دارد واو هر دو مقوله را درنوردیده است [14]
براي فهم بهتر دو گزينه نخست مطلب فوق شكل زير را ترسيم ميكنند
در اين تصوير پدر ، پسر نيست و پسر هم، روح القدس نيست و همينطور روح القدس هم، پدر نيست در عين حال پدر خداست ، پسر خداست ، و روح القدس هم خداست
دو اموزه که در فهم تثلیث موثر است
در هم تنيدگي
اين اصطلاح به نحوه ارتباط سه شخص تثليث ارتباط دارد و ضمن حفظ فرديت هر شخص تثليث در عين حال بر اين واقعيت تاكيد دارد كه هر يك از اين سه در حيات ديگري سهيم است یعنی هر فرد در عين حفظ هويت خود در در ديگري نيز نفوذ دارد [15]
مناسبت
اين اصطلاح در مقابل بدعت حالتگريان به وجود آمد كه هر سه شخص تثليث در كار خلقت سهيمند ولي در عين حال مناسبت دارد خلقت را كار پدر بدانيم و هر سه شخص در كار نجات شريكند اما مناسبت دارد نجات را كار پسر بدانيم [16]
Ø تعابیر مختلف از تثلیث
به غیر از تعبیری که در بالا بیان شد و مورد اتفاق اکثر کلیسا های و فرق مسیحی میباشد که مناسب است به برخی از مشهور ترین تعابیر تثلیثی که تفاوت هایی با تعبیر فوق دارد اشاره کنیم
الف: آبای کاپادوکیه
آبای کاپادوکیه از بزرگترین دانشمندان مسیحی سده های نخست هستند و در تثیبت اعتقاد به الوهیت روح القدس نقش موثری را ایفا کردند ایشان در فهم تثلیث تعبیر متفاوتی را ارئه کردند که این فهم مورد پذیرش جهان مسیحیت قرار نگرفت ولی این تعبیر زمینه ساز بروز برخی از بدعت های تثلیثی شد
ایشان معتقد بودند الوهيت واحد در سه صورت وجودي موجود است( فرمول يك ذات در سه اقنوم) و هر سه شخص تثليث در الوهيت واحد مشتركند منتها اين الوهيت به صورت همزمان سه صورت وجودي دارد و ایشان همیشه به خانواده سه نفره ای مثال میزدند که همه در عین اینکه یک خانواده هستند ولی سه نفر مجزا میباشند [17]
n اشکالات این نظریه عبارت است از اینکه :
1- در اين نظريه براي پدر اولويت قائل ميشوند و گر چه پسر را مادون پدر نميدانند ولي بايد پدر را منشا تثليث دانست و وجود پسر و روح القدس از پدر گرفته شده گريگوريس نوسايي از وجود واحد پدر سخن ميگويد كه پسر از او مولود شده
2- تثليث را ميتوان به كل و سه شخص تثليث را به جز تشبيه كرد و به رغم سهيم بودن در طبيعت مشترك هر يك فرديت خود را حفظ ميكند[18] و این با روح تثلیث منافات دارد
ب: اگوستین
اگوستین که به مهمترین دانشمند مسیحی قرون ابتدایی معروف است در باره تثلیث درک متفاوتی را ارائه میداد وی در عین اینکه قائل به تمایز سه شخصیت تثلیث بود معتقد بود در پس عملكرد هر شخص تثليث عملكرد كل تثليث را شاهد هستيم مهمترين ويژگي اگوستين تعبير او از جايگاه روح القدس (از پدر و پسر صادر است ) روح القدس محبتي است كه پدر و پسر را با هم متحد ميكند ( مهمترین مشکل این نظریه این است که اين تعبير به شخصيت زدايي از روح القدس منجر ميشود )
تشبيهات اگوستين :
آگوستین که دغدغه زیادی برای عقلانی نشان دادن تثلیث داشت سعی نمود با ارائه تشبیهی تثلیث را عقلانی جلوه دهد او گفت:
الف ) خدا جهان را با نشان خود خلق كرد ب) اشرف مخلوقات انسان است و اشرف انسان عقل ادمي است بنا بر اين عقل هم بايد نشان خدا را داشته باشد
ج) اتفاقا عقل نیز نمادی از تثليث است يعني عقل از معرفت و محبت و ذهن تشكيل شده يا به تعبير ديگر از حافظه و ادراك و اراده اتفاقا در خدا هم سه شخص وجود دارد [19]
رساله در باب تثليث توماس آكويناس هم شرح فصيحانه همين نظريات است [20]
البته اگر تثلیث اتفاقا چهار گزینه داشت آنوقت آگوستین نیز مجبور میشد عقل چهار گزینه ای طراحی کند
ج: کارل بارت
کارل بارت مشهور ترین اندیشمند مسیحی است که در دوران معاصر ظهور کرده و در ابتدای کتاب خود اصول قطعی اعتقادات کلیسا به بحث تثلیث پرداخته وی نیز به دنبال اثبات عقلانی تثلیث راه درازی را طی نمود و مدعی شد در تثلیث چند مرحله بیان میکند :
1) خدا سخن ميگويد
2) انسان گنه كار توانايي شنيدن سخن را ندارد
3) با اين حال انسان گنه كار كلام خدا را شنيده زيرا همين كلام گنه كار بودن انسان را بر وي مكشوف ميكند و براي اينكه مكاشفه واقعا مكاشفه باشد خدا بايد اين توانايي را داشته باشد كه با وجود گنه كار بودن انسان خود را بر وي مكشوف كند
4) در مكاشفه خدا بايد هماني باشد كه در مكاشفه او از خودش نمايان است و بين مكشوف كننده و مكاشفه بايد انطباقي مستقيم باشد (خدا خود را به عنوان خداوند مكشوف ميكند) و مكاشفه تكرار همان واقعيت خداست و بين خداي مكشوف كننده و مكاشفه خدا در مورد خودش انطباق هست و (عيسي مسیح) مكاشفه خداست از خودش
5) گفتن اينكه عيسي مكاشفه خداست كافي نيست و بايد طريقي باشد تا بتوان تشخيص داد عيسي مكاشفه خداست از خودش و انسان گنه كار بدون كمك الهي قدرت اين تشخيص را ندارد
6) لازم است كه خود تعبير مكاشفه به عنوان مكاشفه هم كار خدا باشد [21](روح القدس)
وی به این ترتیب استدلالی برای اثبات عقلانی تثلیث ارائه کرده و معتقد است اصلا عقل میگوید که باید خدا به صورت تثلیث باشد و خدای توحید ضد عقل است و همچنین فهم خود را از چگونگی این اموزه بیان میدارد
د: کارل رانر
رانر بین تثلیث برنامه نجات و تثلیث ذاتی ارتباطی برقرار میکند[22] و به طور خلاصه در سه عبارت میگوید
Ø در برنامه نجات سه شخص وجود دارد
Ø اين سه شخص انعكاسي است از گونگي ذات خدا
Ø همان خدايي كه به صورت تثليث به نظر ميرسد به راستي خداي تثليث است و نحوه شناخته شدن خدا در مكاشفه از خود با آنچه در درون خود هست مطابقت دارد [23]
بدعتهاي تثليثي
آنچه تا كنون گفتيم اعتقاد اكثريت مسيحيان است در عين حال در ميان برخي از فرقه هاي كوچك مسيحي طرفدار ندارد در اينجا به طور مختصر به چهار تفسير ديگر از تثليث اشاره ميكنيم كه از نظر كليسا مردود اعلام شده.
الف- حالت گرايي (modalism)
اين اعتقاد كه بيشتر به سابليوس در قرن سوم ميلادي نسبت داده ميشود[24] وی در سال 217 میلادی زیست میکرد [25]و امروزه هم طرفداراني براي خود دارد معتقدند كه يك خدا بيشتر وجود ندارد و اين خدا در حالت هاي مختلف براي ما بروز كرده يك بار به صورت خداي پدر در نقش خالق و قانون گذار ظهور كرده كه از اين جنبه از خدا به عنوان خداي پدر نام برده ميشود و سپس همان خداي پدر جسم ميپوشد و به زمين مي ايد و به صليب كشيده ميشود و ميميرد و دو باره زنده ميشود و در نقش خداي نجات دهنده ظهور ميكند كه از اين جنبه او با نام خداي پسر نام برده ميشود و سپس همين خدا در نقش كسي كه تقديس ميكند و حيات جاودان ميبخشد مكشوف ميشود كه از اين جنبه از خدا را روح القدس مينامند
بدين ترتيب ميان سه شخص تثليث جز از نظر ظاهري و زماني هيچ تفاوتي نيست و عناوين پدر ، پسر روح القدس تنها سه نام مختلف براي يك خداي هستند [26]
اين اعتقاد مانند همان تشبيه اشتباهي بود كه در ابتدا گفتيم كه يك ليوان آب كه به سه صورت مايع ، جامد ، و بخار در مي ايد در حال حاضر فرقه های پنطاکیستی های یگانه گرا و کلیسای متحده پنطاکیستی طرفدار این نظریه هستند
ب- اعتقاد به سه خدا ( tritheism)
برخی دیگر از مسیحیان تثليث مشتمل بر سه وجود برابر ، مستقل ، و خود سالار است كه هر يك داراي ماهيتي الهي است مثلا شما سه انسان را در نظر بگيريد كه كه هر يك هويتي مستقل دارند و در عين حال هر سه بشرند اين تمثيل را ميتوان در انديشه هاي آباي كاپادوكيا يافت [27] دانشنامه کاتولیک معتقد است هیچ گروهی که معتقد به این بدعا باشد وجود ندارد و بیشتر این عبارت در اتهام زنی فرقه های مسیحی علیه همدیگر استفاده میشود [28]
ج- سلطنت گرايي ( monarchianism)
اين اعتقاد كه در ابتدا به بدعت گنوسي مشهور شد و امروزه هم در ميان برخي از مسيحان طرفداراني دارد به بدعت سلطنت گرايي مشهور است آنها هر چند كه پدر و پسر را خدا ميدانند ولي آنها را در درجه پايينتر و به عنوان خداي كوچكتر قبول دارند [29]در حالي كه عمده مسيحيان قائل به تساوي بين سه شخصيت تثلي در الوهيت هستند اريجن (185- 255) نيز معتقد بود به همان مفهومي كه پدر خداست پسز خدا نيست و ترتوليان مبتكر تثليث هم همين آموزه را گسترش ميداد [30]
د- توحيد گرا ها (Unitarianism)
اين دكترين كه امروزه طرفداران بسياري پيدا كرده و با شدت هر چه تمام تر از طرف كليسا هاي سنتي مورد حمله قرار ميگيرد و فرقه هاي از مسيحيت مانند شاهدان يهوه پيرو اين انديشه هستند و در تاريخ مسيحيت نيز الهي داناني چون آريوس پيرو اين نظريه بودند و فرقه ابيوني هم در قرون اوليه ميلادي چنين اعتقادي داشتند
ايشان معتقدند و ما يك خداي واحد حقيقي بيش نداريم و عيسي مسيح يك انسان است[31] البته انساني كه نظير ندارد و يك مخلوق كامل است ولی این مخلوق با مخلوقات دیگر متمایز است در عالم ازل اولین مخلوقی بوده که خداوند خلق فرموده
منابع
[1] . الستر مک کراث، در امدي بر الاهيات مسيحي، ص 320
[2] - The Oxford Dictionary of the Christian Church (Oxford University Press, 2005 ISBN 978-0-19-280290-3), article Trinity, doctrine of the
[3]. CCC و P.60. نقل از عبدالرحیم اردستانی، درآمدی بر الاهیات تطبیقی اسلام و مسیحیت: ص 124.
[4] . پسر مولود ازلي است
مسيحيان وقتي ميخواهند از جنبه الوهي عيسي مسيح سخن بگويند او را - پسر- ميخوانند ولي اين واژه به اين معنا نيست كه خداوند با همسري ازدواج كرده و فرزندي به نام عيسي مسيح را به دنيا آورده و يا به اين معنا نيست كه ما گاهي به طور تشريفي ميگوييم( پسران انبيا) و منظورمان پيروان انبيا است يا ميگوييم فرزندان ايران و منظورمان ايرانيان است و تعبير (پسر) براي عيسي مسيح به اين مفهوم نيست كه پسر مخلوق پدر است و عيسي به اين معنا پسر نيست كه گويا آغازي داشته است و پسر به همان مفهومي خداست كه پدر خداست و خداي پدر خداي پسر را نساخت تا او هم خدا باشدخداي پسر همانند خداي پدر از ازل خداست با اين وجود بدون خداي پدر وجود شخصي پسر در الوهيت ممكن نبود و پسر هر آنچه هست از پدر است (استوارت اليوت ، راز تثليث ، ص62)
لوئيس بركوف در اين باره توضيح ميدهد:
در مورد تولد پسر از پدر شايد بتوان اين تعريف را ارائه داد كه اين امر كار ازلي و اصلي شخص اول تثليث است كه به واسطه آن وي زمينه ذات سوم شخص دوم را در الوهيت به وجود آورد و اين شخص مالك تمامي ذات الهي نمود كه در آن هيچ نقسيم كمبود يا تغيير نيست ( لوئيس بركوف ، الاهيات سيستماتيك ، ص 94 نقل از راز تثلیث ص 67)
و بايد بيشتر توجه كنيم كه به اعتقاد مسيحيان اين رابطه بين پدر و پسر آغازي ندارد و از ازل چنين بوده و تا به ابد هم چنين خواهد بود و نبايد تصور كنيم مسيحيان به اين خاطر عيسي مسيح را پسر ميخوانند كه به صورت انسان در اين جهان متولد شد و او قبل از اينكه جسم بگيرد و قبل از آنكه به اين جهان بيايد پسر و مولود بود و باز هم بايد تاكيد كنيم كه اين اصلا به اين مفهوم نيست كه در درجه پائين تري نسبت به پدر قرار دارد (استوارت اليوت ، برگرفته از راز تثليث ، ص67)
البته مسيحيان اذعان ميكنند كه نميتوانند به اين سوال پاسخ دهند كه چگونه پسر همه وجود و هستي خود را از پدر دارد ولي در عين حال الوهيتي دروني و ذاتي دارد ؟ و چگونه پسر بنا بر آیات صریح کتاب مقدس همه چيز خود را از پدر دارد ولي با اين وجود از پدر كمتر نيست در عين حال الوهيتي دروني و ذاتي دارد ؟[4] و اين مساله را ماوراي منطق و استدلال ميدانند
[5] . صدور ازلي روح القدس
روح القدس يك شخص است كه خودش الوهيت دارد و خداست در عين حال نه پدر است و نه پسر وي بنا به اعتقاد كاتوليك ها و پروتستانها به صورت ازلي از پدر و پسر به صورت مشترك صادر گرديده و همان گونه كه پسر مولود جاوداني از پدر است در عين حال مادون پدر نيست روح القدس نيز كه از ازل از پدر و پسر صادر ميشود كمتر از آن دو نيست وجود و هويت او ناشي از پدر و پسر است اما در الوهيت هيچ چيز كمتر از آنها ندارد (استوارت اليوت، يگانگي در تثليث ، ص 75)
در كتاب الاهيات سيستماتيك ميخوانيم
اين عمل جاوداني و الزامي شخص اول و دوم تثليث كه در وجود الهي صورت گرفته ، زمينه ذات شخصي روح القدس ميشود و شخص سوم را مالك تمامي ذات الهي ميگرداند كه در آن هيچ تقسيم ، كمبود يا تغييري وجود ندارد (لوئيس بركوف، الهيات سيستماتيك ، ص 97 نقل از راز تثلیث ص 37)
البته ارتدكس ها بر مبناي اعتقاد نامه قسطنطنيه معتقدند كه روح القدس تنها از پدر صادر شده و پسر در صدور روح القدس نقشي نداشته است (استوارت اليوت ، راز تثليث ، ص 79)
[6] . راز تثليث ، استوارت اليوت ، ص81
[7] . اعتقاد نامه وست منيستر
[8] - اقتباس از Barth, Karl, and Geoffrey William Bromiley. 1975. The doctrine of the word of God prolegomena to church dogmatics, being volume I, 1. Edinburgh: T. & T. Clark. Pages 348-49
[9]. کلمه اقنوم معرف واژه یونانیhypostasis است ((ὑπόστᾰσις)) و در لغت دارای جند معنا است از جمله شخص، شخصیت، حقیقت، جوهر، ماهیت، طبیعت، موجود قائم بالذات و در واژگان فارسی کلمه معادلی برای آن وجود ندارد. (Catholic Encyclopedia.)
[10] - Grudem, Wayne A. 1994. Systematic theology an introduction to biblical doctrine. Leicester, England: Inter-Varsity Press. Page 226
[11] . استوارت اليوت ، راز تثليث ، ص 81
[12] . خروج ۱۱:۱۵
[13] . استوارت الیوت ، راز تثلیث ،ص 75
[14] -ibid
[15] - الیستر مگ گراث ، در امدی بر الاهیات مسیحی ، ص 325
[16] - الیستر مگ گراث ، در امدی بر الاهیات مسیحی ، ص 326
[17] - Basil "Letters", NPNF, Vol 8, 189.7 (p. 32) با اقتباس
[18] - مگ گراث- الیستر ، در آمدی بر الاهیات مسیحی ، عیسی دیباج انتشارات کتاب روشن ص 330
[19] - مگ گراث- الیستر ، در آمدی بر الاهیات مسیحی ، عیسی دیباج انتشارات کتاب روشن ص 332 با تلخیص
[20] - Hill, De Trinitate, 2.15 با اقتباس
[21] - مگ گراث- الیستر ، در آمدی بر الاهیات مسیحی ، عیسی دیباج انتشارات کتاب روشن ص 335
[22] - K Rahner, The Trinity (Herder & Herder:1970) p22
[23] - مگ گراث- الیستر ، در آمدی بر الاهیات مسیحی ، عیسی دیباج انتشارات کتاب روشن ص 338 با تلخیص
[24] - History of Christianity: Volume I: Beginnings to 1500: Revised Edition pg 144-146 By Kenneth S. Latourette Published by HarperCollins, 1975 ISBN 0060649526, 9780060649524
[26] . الستر مك كراث ، در امدي بر الاهيات مسيحي ، ص 328
[27] . الستر مك كراث ، در امدي بر الاهيات مسيحي ، ص 329
[28] - Catholic Encyclopedia. "Tritheists".
[30] . استوارت اليوت ، راز تثليث ، ص 91
[31] - See "The Blessed Trinity," Catholic Encyclopedia
